Ο Abdulrazak Gurnah νικητής του Νόμπελ Λογοτεχνίας 2021

Ο φετινός νικητής του Νόμπελ Λογοτεχνίας είναι ο συγγραφέας Abdulrazak Gurnah από την Ζανζιβάρη. Ο Αμπντουλραζάκ Γκούρνα γεννήθηκε το 1948 στη Ζανζιβάρη. Είναι Τανζανός μυθιστοριογράφος, ο οποίος γράφει στα αγγλικά και ζει στο Ηνωμένο Βασίλειο. Τα πιο διάσημα από τα μυθιστορήματά του είναι το Paradise (1994), που βρέθηκε στη βραχεία λίστα τόσο για το βραβείο Booker όσο και για το βραβείο Whitbread, το Desertion (2005) και το By the Sea (2001), το οποίο περιήλθε σε μακρά λίστα για το Booker και στη λίστα του βραβείου λογοτεχνίας των Los Angeles Times.

Ο Γκούρνα πήγε στη Βρετανία ως φοιτητής το 1968. Η μητρική του γλώσσα ήταν τα σουαχίλι. Στο Πανεπιστήμιο του Κεντ, πήρε το διδακτορικό του, το 1982. Σήμερα είναι Καθηγητής και Διευθυντής Μεταπτυχιακών Σπουδών εκεί, στο Τμήμα Αγγλικών. Το κύριο ακαδημαϊκό του ενδιαφέρον είναι η μετα-αποικιακή γραφή και οι λόγοι που σχετίζονται με την αποικιοκρατία, ειδικά αυτοί που σχετίζονται με την Αφρική, την Καραϊβική και την Ινδία. Έχει επιμεληθεί δύο τόμους Δοκίμια για την Αφρικανική Γραφή, έχει δημοσιεύσει άρθρα για μια σειρά σύγχρονων συγγραφέων, συμπεριλαμβανομένων των V. S. Naipaul, Salman Rushdie και Zoë Wicomb. Κατοικεί στο Brighton.

Στα γραπτά του Γκούρνα κυριαρχούν τα θέματα της ταυτότητας και του εκτοπισμού και πώς αυτά διαμορφώνονται από τις κληρονομιές της αποικιοκρατίας και της δουλείας. Οι φανταστικοί χαρακτήρες του Γκούρνα χτίζουν συνεχώς μια νεότερη ταυτότητα για τον εαυτό τους ώστε να ταιριάζει στο νέο τους περιβάλλον. Διαπραγματεύονται συνεχώς ανάμεσα στη νέα τους ζωή και τις προηγούμενες υπάρξεις τους.

Όλες οι αφηγήσεις του Γκούρνα βασίζονται στον καταστροφικό αντίκτυπο που έχει η μετανάστευση σε ένα νέο γεωγραφικό και κοινωνικό πλαίσιο. Ο ίδιος, όπως και οι χαρακτήρες του, γνώρισε εκτοπισμό από τη γενέτειρά του Ζανζιβάρη στα 17 του χρόνια. Η μετανάστευση και ο εκτοπισμός, είτε από την Ανατολική Αφρική στην Ευρώπη είτε εντός της Αφρικής, είναι κεντρικό θέμα σε όλα τα μυθιστορήματα του Γκούρνα. Οι χαρακτήρες των μυθιστορημάτων του ανατρέχουν στο παρελθόν τους με ανάμεικτα συναισθήματα πικρίας και ενοχής για όσα έχουν αφήσει πίσω τους. Συχνά, η μετακίνηση σε διαφορετικό μέρος συνεπάγεται για τους χαρακτήρες του Γκούρνα τη διαγραφή κάθε επαφής με τις προηγούμενες οικογένειές τους. Οι συνθήκες του εξωτερικού και του διαφορετικού, είτε ως αποτέλεσμα εθνικών, θρησκευτικών, ηθικών ή κοινωνικών διαφορών, εγγράφονται δυναμικά στο κέντρο της μυθοπλασίας του.

Φώτος Πασχαλινός

Φθινοπωρινό

Η βροχή δεν είναι για παιδιά
κι ούτε και το χιόνι για παιχνίδι
τώρα που θωρείς σα δαχτυλίδι
μια πικρία να σφίγγει την καρδιά…

- Τάχα πόσο βάσταξες κι εσύ
θύμηση παλιά του Φθινοπώρου;
(Χάσαμε την αίσθηση του χώρου
μέσα σε μιαν ώρα και μισή…)

Άτονα τα χείλη για ομιλία…
Πόσος κόπος μέσα στη βροχή
νά ’βρει λίγο φως τούτη η ψυχή
που σπαράζει από την αγωνία!

Έχει αντληθεί από την ανθολογία Η Χαμηλή Φωνή του Μανόλη Αναγνωστάκη

Άρης Αλεξάνδρου

Προαγωγή

Όλα ήταν έξοχα χτες βράδυ

τόσο που κρυσταλλώθηκε η θάλασσα στους βράχους

κ’ έγινε αλάτι

τόσο που κρυσταλλώθηκαν τα σύννεφα ψηλά στον ουρανό

κ’ έγιναν αστέρια

τόσο που κρυσταλλώθηκε δω κάτω η σιωπή μας

κ’ έγινε φιλί.

Όλα ήταν έξοχα χτες βράδυ

μόνο που ήρθαν ίσως με κάποια καθυστέρηση

όπως φτάνει στον πεσόντα

η διαταγή προαγωγής του σε υποδεκανέα.

Ευθύτης οδών, 1959

Κοίτα Γύρω

Κοίτα γύρω
Πόσο μίκρυνε ο κόσμος
Πως αγρίεψαν τα μάτια
Χρεωμένη μοναξιά
Κοίτα γύρω
Πόσο ασχήμυνε η πόλη
Πόσο ακρίβυνε η αλήθεια
Μόνο γέλια ειρωνικά

 

Δες καλά
Τα παιδιά που δεν έχουν να φάνε
Τις αρρώστιες που τρόμο κερνάνε
Τα σκυλιά που με φόβο κοιτάνε
Γιατί κάποιοι σκοτώνουν φριχτά

 

Γι’ αυτό κι εγώ φωνάζω
Για σένα που αγκαλιάζω
Στο μέλλον που τρομάζω
Να γίνουμε φωτιά
Να κάψει όλα τα χέρια
Που κρύβουνε τ’ αστέρια
Να βγούνε περιστέρια
Λευκά σαν τα παιδιά
Να γίνουμε παιδιά

 

Κοίτα γύρω
Πόσα ψέματα συνήθισες τη μέρα
Πόσα πτώματα ξεβράστηκαν στην ξέρα
Πόσα στόματα σιωπούν ενοχικά
Κοίτα γύρω
Τα κορίτσια που φοβούνται να γελάσουν
Τα αγόρια που διστάζουνε να κλάψουν
Τις οθόνες που μας πήραν τη μιλιά
Δες καλά
Τα γερόντια που σβήνουνε μόνα
Σαν τα δέντρα που δώσαν αγώνα
Και τα ρίξαν μετά στη φωτιά
Με γέλια ειρωνικά

 

Γι’ αυτό κι εγώ φωνάζω
Για σένα που αγκαλιάζω
Στο μέλλον που τρομάζω
Να γίνουμε φωτιά
Να κάψει όλα τα χέρια
Που μάτωσαν μαχαίρια
Να βγούνε περιστέρια
Λευκά σαν τα παιδιά
Γι’ αυτό κι εγώ φωνάζω
Για σένα που αγαπώ

 

«Είμαι κάπου μεσοπέλαγα.
Το αλάτι την όρασή μου καίει
Και μακάρι απέναντι να έφτανα,
Μα το σώμα με το ζόρι επιπλέει.
Κρατήσου...
Τι ζητάς κι εσύ;
Πού θες να σ’ οδηγήσουν οι τυφλοί;
Αγκομαχάει η γη. Για μετρητά; Αμέτρητοι.
Ποτέ καμία αλλαγή, κανείς να κινηθεί.
Στα κινητά η μόνη αποστολή.
Που είν’ η έμπνευση; Για λύπηση η εξέλιξη.
Βλέπουνε αγάπη και πατούν όλοι αναίρεση.
Ανθρώπων παρωδίες σε παρέλαση, αιχμάλωτη η θέληση.
Έχω όνειρα για απέλαση.
Θέλω να ’μαι η εξαίρεση, το αλλιώτικο.
Το μαύρο πρόβατο που ’χει το λύκο κολλητό.
Τον Κάτω κόσμο δεν γίνεται να φοβάμαι εγώ.
Μα εδώ φοβάμαι εμένα, τον κακό μου εαυτό.
Για πατρίδα θέλω ανθρωπιά.
Θέλω χαμόγελα και μέρη όπου παίζουνε παιδιά.
Γιατί εγώ δεν έχω ρίζα τελικά
Είμαι φύλλο από χίλια δέντρα που όπου φυσά εκεί πετά».

 

Κοίτα γύρω
Τους αλλιώτικους ανθρώπους
Τους μετέτρεψαν σε στόχους
Από μίσος και φοβία

 

Γι’ αυτό κι εγώ φωνάζω
Συγνώμη αν σε ταράζω
Στα μάτια σε κοιτάζω
Να γίνουμε φωτιά
Να διώξει όλους εκείνους
Που είν’ η γενιά του κτήνους
Να μην ακούμε θρήνους
Γραμμένους για παιδιά
Γι’ αυτό κι εγώ φωνάζω
Να γίνουμε παιδιά

 

Μουσική: Χριστόφορος Γερμενής

Στίχοι: Γιάννης Κότσιρας

Rap Στίχοι: Κόμης Χ

Οδυσσέας Ελύτης

Λακωνικόν

Ο καημός του θανάτου τόσο με πυρπόλησε, που η λάμψη μου επέστρεψε στον ήλιο.

Κείνος με πέμπει τώρα μέσα στην τέλεια σύνταξη της πέτρας και του αιθέρος,

Λοιπόν, αυτός που γύρευα, είμαι.

Ω λινό καλοκαίρι, συνετό φθινόπωρο,

Χειμώνα ελάχιστε,

Η ζωή καταβάλλει τον οβολό του φύλλου της ελιάς

Και στη νύχτα μέσα των αφρόνων μ’ ένα μικρό τριζόνι κατακυρώνει πάλι το νόμιμο του Ανέλπιστου.

Έξη και μία τύψεις για τον ουρανό (1960)

Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα: Οι θεωρίες για την εκτέλεση του σπουδαίου ποιητή

Ο Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα είναι ο κορυφαίος Ισπανός ποιητής και θεατρικός συγγραφέας του 20ού αιώνα. Είναι γνωστός παγκοσμίως για τα ποιήματά του Ρομανθέρο Χιτάνο και Θρήνος για τον Ιγνάθιο Σάντσεθ Μεχίας, καθώς και για τη δραματική του τριλογία Ματωμένος γάμος, Γέρμα και Το σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα. Η κεντρική θεματική των έργων του, που ισορροπούν μεταξύ παράδοσης και μοντερνισμού, περιστρέφεται γύρω από τον έρωτα, την υπερηφάνεια, το πάθος και τον βίαιο θάνατο. Βίαιος ήταν και ο δικός του θάνατος, όταν εκτελέστηκε από τους Εθνικιστές του Φράνκο στις 18 Αυγούστου του 1936, λίγο μετά το ξέσπασμα του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου, σε μία ιδιαίτερα δημιουργική περίοδο της σύντομης ζωής του.

 

Τα πρώτα χρόνια:

Ο Φεδερίκο δελ Σαγράδο Κοραθόν ντε Χεσούς Γκαρθία Λόρκα γεννήθηκε στις 5 Ιουνίου 1898 στην κωμόπολη Φουέντε Βακέρος της Ανδαλουσίας. Ο πατέρας του Φεδερίκο Γκαρθία Ροδρίγκεθ ήταν μεγαλοαγρότης της περιοχής και η μητέρα του Βιθέντα Λόρκα Ρομέρο δασκάλα. Και οι δυο γονείς του αγαπούσαν τη μουσική, που την εμφύσησαν και στο μεγαλύτερο από τα τέσσερα παιδιά τους. Ο πατέρας του έπαιζε κιθάρα και η μητέρα του πιάνο.

Σε ηλικία 10 ετών, η οικογένειά του μετοίκησε στην κοντινή πόλη της Γρανάδας, όπου ο Λόρκα παρακολούθησε μαθήματα σ’ ένα σχολείο Ιησουιτών. Με την πίεση του πατέρα του γράφτηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Γρανάδα, την οποία τελείωσε ύστερα από εννέα χρόνια στο Πανεπιστήμιο της Μαδρίτης, καθώς τα ενδιαφέροντά του εστιάζονταν στη λογοτεχνία, τη ζωγραφική και τη μουσική.

Το 1919 εγκαταστάθηκε στη «Φοιτητική Κατοικία» του Πανεπιστημίου της Μαδρίτης, που είχε γίνει το πολιτιστικό κέντρο της ισπανικής πρωτεύουσας. Εκεί δημιούργησε φιλίες με καλλιτέχνες και συγγραφείς της γενιάς του, ανάμεσα στους οποίους ήταν ο ζωγράφος Σαλβαδόρ Νταλί, ο κινηματογραφιστής Λουίς Μπουνιουέλ και ο ποιητής Ραφαέλ Αλμπέρτι. Εκεί συνάντησε καθιερωμένες από παλαιότερα χρόνια προσωπικότητες, όπως τον ποιητή Χουάν Ραμόν Χιμένεθ.

Στα δύο πρώτα χρόνια της παραμονής του στη Φοιτητική Κατοικία, η ποίησή του έγινε γνωστή σε όλους τους λογοτεχνικούς κύκλους της Ισπανίας. Δύσκολα δεχόταν τη δημοσίευση κάθε έργου του. «Η ποίηση δημιουργείται για ν’ απαγγέλλεται», έλεγε, «σ’ ένα βιβλίο είναι νεκρή». Έτσι απήγγειλε την ποίηση και διάβαζε τα θεατρικά του έργα σαν μεσαιωνικός τροβαδούρος.

Καθοριστική για τη μετέπειτα πορεία του ήταν η συνεργασία του με τον διακεκριμένο συνθέτη Μανουέλ ντε Φάγια (ή Φάλια, όπως είναι γνωστός στην Ελλάδα) στο φεστιβάλ λαϊκής μουσικής της Γρανάδας το 1922. Στις παραδόσεις της λαϊκής και τσιγγάνικης μουσικής ο Λόρκα θεώρησε ότι βρήκε λύση στις μουσικές, ποιητικές και πνευματικές αναζητήσεις του. Το ποίημα Romancero Gitano (Τσιγγάνικο Ρομανθέρο ή Τσιγγάνικο Τραγουδιστάρι), που γράφτηκε μεταξύ 1924 και 1927 και δημοσιεύτηκε το 1928, έμελλε να είναι η λυρική έκφραση αυτής της λύσης. Ο Λόρκα ήταν τώρα ο σπουδαιότερος Ισπανός ποιητής και ηγετική προσωπικότητα της λεγόμενης «Γενιάς του ’27».

 

Το ταξίδι στη Νέα Υόρκη:

Τη διετία 1929-1930, ο Λόρκα έζησε στη Νέα Υόρκη στη φοιτητική εστία του Πανεπιστημίου Κολούμπια. Μη μπορώντας να μιλήσει αγγλικά, υπέστη ένα πολιτιστικό σοκ, την κατάρρευση του προσωπικού του κόσμου, ενώ ήταν μάρτυρας του οικονομικού κραχ της Γουόλ Στριτ. Οι εμπειρίες του αυτές μετουσιώθηκαν στο ποιητικό του έργο Ένας ποιητής στη Νέα Υόρκη (Poeta en Nueva York), που δημοσιεύτηκε μετά το θάνατό του, το 1940. Η φρίκη του ποιητή για ό,τι θεωρούσε ως θάνατο της ζωής ενός μηχανοποιημένου πολιτισμού μεταφέρεται με τον αντιστικτικό συνδυασμό βάναυσων και βασανιστικών εικόνων.

Το 1931 ο Λόρκα επέστρεψε δια μέσου Κούβας στην Ισπανία, όπου συνέχισε να γράφει ποιήματα, αλλά και θεατρικά έργα. Εκφράζοντας το ενδιαφέρον του για το κουκλοθέατρο, που τον είχε συνεπάρει από τα παιδικά του χρόνια, έγραψε τα έργα Οι Φασουλήδες του Κατσιπόρα (Los titeres de cachiporra, 1931), μία τραγικωμωδία γεμάτη φαρσικές καταστάσεις, και Η μικρή παράσταση του Δον Κριστόμπαλ (Retabillo de Don Christobal, 1931).

Η έλευση της Δημοκρατίας στην Ισπανία έστρεψε τον Λόρκα ολοκληρωτικά στο θέατρο. Ο υπουργός Παιδείας υποστήριξε τον σπουδαστικό θίασο «La Baracca» («Η Παράγκα»), που έδινε παραστάσεις, από το 1932 έως το 1935, παρουσιάζοντας αριστουργήματα του κλασικού θεάτρου σε εργάτες και χωρικούς. Ιδρυτής και καθοδηγητής του θιάσου ήταν ο Λόρκα, που ανέβασε έργα των Λόπε ντε Βέγα, Καλντερόν ντε λα Μπάρκα, ακόμη και Θερβάντες.

 

Τα τρία σπουδαιότερα θεατρικά έργα του Λόρκα:

Το 1933 άρχισε να παρουσιάζει τα τρία σπουδαιότερα και δημοφιλέστερα θεατρικά του έργα, μία τριλογία σύγχρονων τραγουδιών, με θέματα παρμένα από την καθημερινή ζωή. Το 1933 ανέβηκε ο Ματωμένος Γάμος (Bodas de sangre), τον επόμενο χρόνο η Γέρμα (Yerma), ενώ το 1936 έγραψε Το σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα (La casa de Bernarda Alba), που ανέβηκε μετά το θάνατό του στο Μπουένος Άιρες. Το 1935 έγραψε το ποίημα Θρήνος για τον Ιγνάθιο Σάντσεθ Μεχίας (Llanto por Ignacio Sanchez Mejias), στη μνήμη του φίλου του ταυρομάχου και διανοούμενου που σκοτώθηκε σε μια ταυρομαχία.

 

Οι θεωρίες για τα κίνητρα των εκτελεστών του:

Τον Ιούλιο του 1936 εκδηλώθηκε η ανταρσία του στρατηγού Φράνκο κατά της δημοκρατικής κυβέρνησης της Μαδρίτης, η οποία πυροδότησε τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο. Ο Λόρκα πήγε στη Γρανάδα για να βρει τους δικούς του. Στις 17 Αυγούστου 1936 συνελήφθη από τους οπαδούς (φαλαγγίτες) του Φράνκο και την επομένη εκτελέστηκε.

Ο τάφος του Λόρκα δεν βρέθηκε ποτέ και αποτελεί ένα μυστήριο μέχρι σήμερα. Πολλοί ερευνητές υποθέτουν ότι πρέπει να είναι θαμμένος στον τόπο της εκτέλεσής του στα περίχωρα της Γρανάδας. Οι μέχρι τώρα ανασκαφές δεν έχουν αποδώσει. Στα τέλη του 2008 ο γνωστός Ισπανός δικαστής Μπαλτάθαρ Γκαρθόν άνοιξε το φάκελο Λόρκα και προχώρησε στις αναγκαίες ανακριτικές πράξεις για τη διαλεύκανση της δολοφονίας.

Άλλωστε έχουν αναπτυχθεί κατά καιρούς διάφορες θεωρίες για τα κίνητρα που όπλισαν το χέρι των εκτελεστών του. Η κρατούσα άποψη υποστηρίζει ότι ο Λόρκα δολοφονήθηκε από φαλαγγίτες του Φράνκο, που δεν του συγχώρησαν τη συμπόρευσή του με το κυβερνών Λαϊκό Μέτωπο (σοσιαλιστές, κομμουνιστές, αναρχικοί).

Στον αντίποδα, έχει διατυπωθεί η θεωρία ότι τα κίνητρα της εκτέλεσής του μπορεί να μην ήταν αμιγώς πολιτικά. Η δεδηλωμένη ομοφυλοφιλία του είχε ενοχλήσει πολλούς στη συντηρητική Ανδαλουσία και περισσότερο κάποιους συγγενείς του. Όσοι ακολουθούν αυτή τη θεωρία στηρίζουν την άποψή τους και στο γεγονός ότι ο Λόρκα δεν είχε κομματικές συμπάθειες και διατηρούσε φιλίες με πρόσωπα και από τις δύο παρατάξεις, όπως με τον αρχηγό των φαλαγγιτών Χοσέ Αντόνιο Πρίμο ντε Ριβέρα, με τον οποίο συνήθιζε να γευματίζει κάθε Παρασκευή.

Το έργο του Λόρκα έχει μεγάλη απήχηση στη χώρα μας. Ποιήματά του έχουν μεταφραστεί από σπουδαίους ποιητές, όπως ο Οδυσσέας Ελύτης και ο Νίκος Γκάτσος και μελοποιηθεί από συνθέτες, όπως οι Μίκης Θεοδωράκης (Ρομανθέρο Χιτάνο), Σταύρος Ξαρχάκος (Θρήνος για τον Ιγνάθιο Σάντσεθ Μεχίας), Μάνος Χατζιδάκις, Γιάννης Γλέζος, Χρήστος Λεοντής, Νίκος Μαμαγκάκης, Γιώργος Κουρουπός, Δημήτρης Μαραμής, Νίκος Κυπουργός, Τάσος Καρακατσάνης, Νότης Μαυρουδής και Γιάννης Αγγελάκας.

Νίκος Γκάτσος

Μια Παναγιά

Μια Παναγιά
μιαν αγάπη μου έχω κλείσει
σ’ ερημοκλήσι αλαργινό
κάθε βραδιά
της καρδιάς την πόρτα ανοίγω
κοιτάζω λίγο και προσκυνώ.

Πότε θα ’ρθει, πότε θα ’ρθει
το καλοκαίρι
πότε τ’ αστέρι θ’ αναστηθεί
να σου φορέσω στα μαλλιά
χρυσό στεφάνι
σαν πυροφάνι σ’ ακρογιαλιά.

Μια Παναγιά
μιαν αγάπη μου έχω κλείσει
σ’ ερημοκλήσι αλαργινό
κάθε βραδιά
της καρδιάς την πόρτα ανοίγω
δακρύζω λίγο και προσκυνώ.